Micron Document
<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 skin-theme-clientpref-day vector-sticky-header-enabled" lang="de" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Festung Heldsberg</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://de.wikipedia.org/wiki/Festung_Heldsberg"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/mediawiki.page.gallery.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link href="./_mw_/ext.gadget.citeRef.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.defaultPlainlinks.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonHide.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonLayout.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonStyle.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiDarkmode.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiResponsive.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.specialSearch.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
<meta name="geo.position" content="47.44323889;9.64326667"></head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Festung_Heldsberg rootpage-Festung_Heldsberg skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Festung Heldsberg</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="de" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="de" dir="ltr">



<p>Die <a href="Schweiz" title="Schweiz">Schweizer</a> <b>Festung Heldsberg</b> ist ein <a href="Artillerie" title="Artillerie">Artillerie</a>-<a href="Fort" title="Fort">Fort</a> aus der Zeit des <a href="Zweiter_Weltkrieg" title="Zweiter Weltkrieg">Zweiten Weltkriegs</a> und des <a href="Kalter_Krieg" title="Kalter Krieg">Kalten Kriegs</a>. Die <i>Sperrstelle Bruggerhorn</i> mit dem <i>Artilleriewerk Heldsberg</i> sowie die <i>Sperrstelle Stoss</i> gelten als militärhistorische Denkmäler von nationaler Bedeutung.<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="#cite_note-1"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Artilleriewerk_Heldsberg">Artilleriewerk Heldsberg</h2></div>
<style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r261921239">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


@keyframes target-hint{from{box-shadow:0 0 .5em .2em #36c}to{box-shadow:none}}.mw-parser-output #SeitenKoordinaten:target{box-shadow:0 0 .5em .2em #36c;animation:target-hint 1s linear 2s 1 forwards}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><div class="hintergrundfarbe1 rahmenfarbe1 navigation-not-searchable" style="border-style: solid; border-width: 1px; clear: left; margin-bottom:1em; margin-top:1em; padding: 0.25em; overflow: hidden; word-break: break-word; word-wrap: break-word;"><div class="noviewer noresize nomobile" style="display: table-cell; padding-bottom: 0.2em; padding-left: 0.25em; padding-right: 1em; padding-top: 0.2em; vertical-align: middle;" aria-hidden="true" role="presentation"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div style="display: table-cell; vertical-align: middle; width: 100%;">
<div>
<style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r227939496">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-container,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-container{list-style-image:none;list-style-position:outside;list-style-type:none;margin:0.2em;padding-left:0}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-container>li,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-container>li{display:inline;margin-right:0.3em;padding:0}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-container>li>span.breadcrumb-nav-bullet-sep,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-container>li>span.breadcrumb-nav-bullet-sep{color:transparent;padding-left:1em;white-space:nowrap}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet>li::after,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet>li::after{background-color:currentcolor;background-position:center center;background-repeat:no-repeat;content:"\a0 ";display:inline-block;line-height:0.4em;margin-left:-1em;width:0.4em}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet>li.breadcrumb-nav-bullet-prefix::after,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet>li.breadcrumb-nav-bullet-prefix::after{display:none}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet>li:last-child::after,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet>li:last-child::after{display:none}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet>li.breadcrumb-nav-bullet-nowrap,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet>li.breadcrumb-nav-bullet-nowrap{white-space:nowrap}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet-pipe>li::after,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet-pipe>li::after{line-height:1em;width:2px}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet-pipe-narrow>li>span.breadcrumb-nav-bullet-sep,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet-pipe-narrow>li>span.breadcrumb-nav-bullet-sep{padding-left:0}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet-pipe-narrow>li,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet-pipe-narrow>li{margin-right:0}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet-pipe-narrow>li::after,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet-pipe-narrow>li::after{margin-left:-3px}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet-circle>li::after,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet-circle>li::after{border-radius:0.4em}.mw-parser-output ol.breadcrumb-nav-bullet-blue>li::after,.mw-parser-output ul.breadcrumb-nav-bullet-blue>li::after{background-color:#0000FF}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><ul class="breadcrumb-nav-container breadcrumb-nav-bullet navigation-not-searchable">
<li class="breadcrumb-nav-bullet-prefix">Karte mit allen Koordinaten:</li>
<li><span title="OpenStreetMap"><a class="external text" href="https://osm4wiki.toolforge.org/cgi-bin/wiki/wiki-osm.pl?project=de&amp;article=Festung_Heldsberg"><b>OSM</b></a></span><span class="breadcrumb-nav-bullet-sep"><span aria-hidden="true">&nbsp;|</span></span></li>
<li><span title="WikiMap"><a class="external text" href="https://wikimap.toolforge.org/?lang=de&amp;page=Festung_Heldsberg"><b>WikiMap</b></a></span></li></ul></div>
</div></div>
<p>Die Anlage wurde in der Zeit von 1938 bis 1941 im <a href="Kanton_St._Gallen" title="Kanton St. Gallen">Kanton St. Gallen</a> auf einem Hügelzug zwischen <a href="St._Margrethen" title="St. Margrethen">St. Margrethen</a> und <a href="Au_SG" title="Au SG">Au</a> errichtet. Sie sicherte mit ihren <a href="Kanone" title="Kanone">Kanonen</a> und <a href="Maschinengewehr" title="Maschinengewehr">Maschinengewehren</a> die Mündung des <a href="Rhein" title="Rhein">Rheins</a> in den <a href="Bodensee" title="Bodensee">Bodensee</a>. Die Festung liegt direkt über dem <a href="Alpenrheintal" title="Alpenrheintal">Rheintal</a> und kann den Grenzübergang von Au nach <a href="Lustenau" title="Lustenau">Lustenau</a> (<a href="%C3%96sterreich" title="Österreich">Österreich</a>) über den Rhein aus ihren Kampfständen heraus optimal überblicken.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Werk">Werk</h3></div>
<p>Das Fort bestand in seiner ursprünglichen Konzeption aus insgesamt vier halbautomatischen Kanonen mit dem <a href="Kaliber" title="Kaliber">Kaliber</a> 7,5&nbsp;cm hinter <a href="Bunker_(Bauwerk)" class="mw-redirect" title="Bunker (Bauwerk)">verbunkerten</a> <a href="Schie%C3%9Fscharte" title="Schießscharte">Scharten</a> aus <a href="Beton" title="Beton">Beton</a> und <a href="Stahl" title="Stahl">Stahl</a>, die in eine Nord- und eine Südbatterie aufgeteilt waren. Die verwendeten Kanonen waren halbautomatisch, konnten alle fünf Sekunden einen Schuss abfeuern und hatten eine Reichweite bis in die Hafeneinfahrt von <a href="Lindau_(Bodensee)" title="Lindau (Bodensee)">Lindau</a> oder bis zum <a href="Bahnhof" title="Bahnhof">Bahnhof</a> von <a href="Bregenz" title="Bregenz">Bregenz</a> in etwa 10,5&nbsp;km Entfernung. Somit sollte ein potenzieller Angreifer schon bei seinem Aufmarsch bekämpft werden können. Hinzu kamen sieben Maschinengewehre, ebenfalls unter Panzerung, und zwei Beobachtungsstände zur <a href="Gefecht" title="Gefecht">Gefechtsführung</a>. Verbunden waren die einzelnen Bunker durch unterirdische Gänge von insgesamt 1000&nbsp;m Länge.
</p><p>Innerhalb des Berges befanden sich eine Zentrale zur Erzeugung von <a href="Elektrizit%C3%A4t" title="Elektrizität">Elektrizität</a>, eine <a href="K%C3%BCche" title="Küche">Küche</a>, eine <a href="Kantine" title="Kantine">Kantine</a>, ein Trinkwasserreservoir mit 110'000 Litern Trinkwasser, Wohnräume für Mannschaften, <a href="Unteroffizier" title="Unteroffizier">Unteroffiziere</a> und <a href="Offizier" title="Offizier">Offiziere</a>, <a href="Munition" title="Munition">Munitionslager</a>, <a href="Werkstatt" title="Werkstatt">Waffenwerkstätten</a>, <a href="Feuerleitung" title="Feuerleitung">Feuerleitzentralen</a>, eine kleine <a href="Krankenhaus" title="Krankenhaus">Krankenstation</a> und auch zwei Leichenkammern. Insgesamt taten in der Festung 200 <a href="Soldat" title="Soldat">Soldaten</a> Dienst, die sich alle acht Stunden 60 Betten teilen mussten. Die Aussenverteidigung hatte 400 Mann. Zur Festung gehörten auch noch <a href="Kampfstand" class="mw-disambig" title="Kampfstand">Kampfstände</a> für die <a href="Infanterie" title="Infanterie">Infanterie</a>, die telefonisch und mit Funkgeräten mit der Festung verbunden waren.<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>Das <a href="Heer_(Wehrmacht)" title="Heer (Wehrmacht)">deutsche Militär</a> schätzte diese und ähnliche <a href="Schweizer_Reduit" class="mw-redirect" title="Schweizer Reduit">Schweizer Festungen</a> sehr hoch ein. Während des Zweiten Weltkriegs gab es mehrere deutsch-italienische Pläne, wie bspw. den <a href="Operationsentwurf_gegen_die_Schweiz" title="Operationsentwurf gegen die Schweiz">Operationsentwurf gegen die Schweiz</a>, für einen militärischen Angriff auf die Schweiz. In einem Kommentar zu den schweizerischen Grenzbefestigungen am Bodensee hiess es seitens der deutschen <a href="General" title="General">Generalität</a>:
</p><p>„Ein Angriff über den Rhein nur aus ostwärtiger Richtung zwischen Bodensee und Sargans ist wegen des gebirgigen Geländes und der starken Befestigungen bei Rheineck (Heldsberg) und <a href="Festungsgebiet_Sargans" title="Festungsgebiet Sargans">Sargans</a> nicht zu empfehlen.“
</p><p>Die Festung Heldsberg blieb weit über den Zweiten Weltkrieg hinaus im Dienst. Erst 1992 wurde die Anlage mit dem Ende des <a href="Kalter_Krieg" title="Kalter Krieg">Kalten Kriegs</a> vom Militär aufgegeben. Sie ging ins Eigentum der Gemeinde <a href="St._Margrethen" title="St. Margrethen">St.&nbsp;Margrethen</a> über, die sie zu einem Festungsmuseum umgestaltete.<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<ul><li>Artilleriewerk Heldsberg A 5850 Eingang <span id="Artilleriewerk_Heldsberg_A_5850_Eingang" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.44324,9.643265"><span title="Artilleriewerk Heldsberg A 5850 Eingang">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.44324</span><span class="longitude">9.643265</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Geschützstand 1 A 5850 Heldsberg <span id="Geschützstand_1_A_5850_Heldsberg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.441651,9.642125"><span title="Geschützstand 1 A 5850 Heldsberg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.441651</span><span class="longitude">9.642125</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Geschützstand 2 A 5850 Heldsberg <span id="Geschützstand_2_A_5850_Heldsberg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.441703,9.642711"><span title="Geschützstand 2 A 5850 Heldsberg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.441703</span><span class="longitude">9.642711</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Geschützstand 3 A 5850 Heldsberg <span id="Geschützstand_3_A_5850_Heldsberg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.443367,9.644159"><span title="Geschützstand 3 A 5850 Heldsberg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.443367</span><span class="longitude">9.644159</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Geschützstand 4 A 5850 Heldsberg <span id="Geschützstand_4_A_5850_Heldsberg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.443212,9.643795"><span title="Geschützstand 4 A 5850 Heldsberg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.443212</span><span class="longitude">9.643795</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Mg und Beobachtungsstand A 5850 Heldsberg <span id="Mg_und_Beobachtungsstand_A_5850_Heldsberg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.441424,9.640829"><span title="Mg und Beobachtungsstand A 5850 Heldsberg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.441424</span><span class="longitude">9.640829</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Stand mit 2 Mg «Einfamilienhaus» A 5850 Heldsberg <span id="Stand_mit_2_Mg_«Einfamilienhaus»_A_5850_Heldsberg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.441696,9.64356"><span title="Stand mit 2 Mg «Einfamilienhaus» A 5850 Heldsberg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.441696</span><span class="longitude">9.64356</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Geschützstand 1</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Geschützstand 4</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Maschinengewehr (Mg) 4, Befestigungskanonen (BK) 3 und (BK) 4</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Werk-Eingang</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Maschinengewehr (MG) 1 / Beobachter 1</div>
</li>
</ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Festungsmuseum_und_Waffensammlung">Festungsmuseum und Waffensammlung</h3></div>
<p>Das Festungsmuseum Heldsberg wurde im September 1993 eröffnet. Folgende Sammlungen werden in Ausstellungen thematisiert:<sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="#cite_note-4"><span class="cite-bracket">[</span>4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<ul><li>Armee, Sanität und Rotkreuzdienst (vom Feldsanitätsdienst bis zur Veterinärmedizin)</li>
<li>Ordonanzwaffen (lückenlose Waffensammlung aller leichten Waffen der <a href="Schweizer_Armee" title="Schweizer Armee">Schweizer Armee</a>)</li>
<li>Schwere Waffen (Waffen der Artillerie, Flieger- und Panzerabwehr, <a href="Festungsartillerie_(Schweiz)" title="Festungsartillerie (Schweiz)">Festungsartillerie</a>)</li>
<li>Fernmeldetechnik und Chiffriergeräte</li>
<li>Militärische Instrumente und Hilfsmittel (Beobachten, Messen, Rechnen, Zielen, Richten für das Schiessen, Beleuchtungsmaterial, AC-Schutzdienstmaterial)</li>
<li>Munition (Schweizer Munition und etwa 1000 Schnittmodelle diverser Munitionstypen)</li>
<li>Sonderausstellung 2023 <b>Festungswachtkorps 1942 – 2003</b></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Sperrstelle_Bruggerhorn_bis_Thal">Sperrstelle Bruggerhorn bis Thal</h2></div>
<p>Mit der <a href="Rheinregulierung_(Alpenrhein)" title="Rheinregulierung (Alpenrhein)">Rheinregulierung</a> zu Beginn des 20. Jahrhunderts wurde das <a href="Bruggerhorn" title="Bruggerhorn">Bruggerhorn</a> zum Einfallstor. Eine Eisenbahn- und drei Strassenbrücken führten vom österreichischen <a href="Lustenau" title="Lustenau">Lustenau</a> über den <a href="Rhein" title="Rhein">Rhein</a> in die Schweiz.
Mit dem <a href="Anschluss_%C3%96sterreichs" title="Anschluss Österreichs">Anschluss Österreichs</a> im März 1938 hatte die <a href="Wehrmacht" title="Wehrmacht">Wehrmacht</a> mit den zwei Brücken bei <a href="Fu%C3%9Fach" title="Fußach">Fußach</a> in Österreich bereits den Fuss über dem Rheinhindernis, weil diese von der Schweizer Armee nicht gesprengt werden konnten.
</p><p>Die 1938 neu geschaffenen <a href="Grenzbrigade_8" title="Grenzbrigade 8">Grenzbrigade 8</a> sicherte als erste Massnahme sämtliche Rheinbrücken mit Leichtständen (Bunker vom Typ Schindler «Zuckerstock» mit 2 Lmg) sowie mit Tankbarrikaden und Sprengobjekten. Ab 1941 konnte das Artilleriewerk Heldsberg sämtliche Rheinbrücken von <a href="Bregenz" title="Bregenz">Bregenz</a> bis <a href="Kriessern" title="Kriessern">Kriessern</a> unter Beschuss nehmen. Zur Aussenverteidigung im Vorfeld des Bruggerhorns wurden drei Maschinengewehr- und zwei Panzerabwehrwerke (Pak) errichtet<sup id="cite_ref-5" class="reference"><a href="#cite_note-5"><span class="cite-bracket">[</span>5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>Die Grenzbrigade 8 hatte mit den Sperrstellen Rheineck (Armeebezeichnung Nr. 840), Steinig Tisch-Thal (Nr. 808), Halden (Nr. 805) und Buechstig (Nr. 864) die wichtigsten Strassen- (<a href="Autobahn_1_(Schweiz)" class="mw-redirect" title="Autobahn 1 (Schweiz)">A1</a>) und Bahnverbindungen Richtung St. Gallen und Rorschach zu sperren und eine Luftlandung auf dem <a href="Flugplatz_St._Gallen-Altenrhein" title="Flugplatz St. Gallen-Altenrhein">Flugplatz Altenrhein</a> zu verhindern. Ab 1939 wurden die beiden gegenüberliegenden Felswerke Steinig Tisch (A 5816) und Halden (A 5808) gebaut. Die beiden grössten Infanteriewerke der Brigade wurden bis in die 1970er Jahre laufend modernisiert (unter anderem zehn 9-cm-Panzerabwehrkanonen <a href="Pak_50/57" title="Pak 50/57">Pak 50/57</a> auf engstem Raum).
</p>

<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Halden">Sperrstelle Halden</h3></div>
<ul><li>Infanteriewerk Halden A 5808: 5 Pak, Mg <span id="Infanteriewerk_Halden_A_5808:_5_Pak,_Mg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.479528,9.55111"><span title="Infanteriewerk Halden A 5808: 5 Pak, Mg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.479528</span><span class="longitude">9.55111</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Halden Nord A 5809: 2 Lmg <span id="Infanteriebunker_Halden_Nord_A_5809:_2_Lmg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.480496,9.552781"><span title="Infanteriebunker Halden Nord A 5809: 2 Lmg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.480496</span><span class="longitude">9.552781</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Halden Süd A 5810: 1 Mg <span id="Infanteriebunker_Halden_Süd_A_5810:_Mg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.479876,9.552743"><span title="Infanteriebunker Halden Süd A 5810: Mg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.479876</span><span class="longitude">9.552743</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Halten-Thal">Sperrstelle Halten-Thal</h3></div>
<ul><li>Infanteriebunker Loch Nord A 5811: Mg <span id="Infanteriebunker_Loch_Nord_A_5811:_Mg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.474926,9.559712"><span title="Infanteriebunker Loch Nord A 5811: Mg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.474926</span><span class="longitude">9.559712</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Loch Süd A 5812: Mg <span id="Infanteriebunker_Loch_Süd_A_5812:_Mg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.474302,9.55986"><span title="Infanteriebunker Loch Süd A 5812: Mg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.474302</span><span class="longitude">9.55986</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Greifenstein A 5813: 2 Mg <span id="Infanteriebunker_Greifenstein_A_5813:_2_Mg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.472907,9.557933"><span title="Infanteriebunker Greifenstein A 5813: 2 Mg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.472907</span><span class="longitude">9.557933</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Steinig_Tisch">Sperrstelle Steinig Tisch</h3></div>

<ul><li>Infanteriebunker Steinig Tisch A 5814: 3 Mg <span id="Infanteriebunker_Steinig_Tisch_A_5814:_3_Mg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.472618,9.564835"><span title="Infanteriebunker Steinig Tisch A 5814: 3 Mg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.472618</span><span class="longitude">9.564835</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Steinig Tisch A 5815</li>
<li>Pak-Kaverne Steinig Tisch A 5816: 2 Pak, 5 Mg <span id="Pak-Kaverne_Steinig_Tisch_A_5816:_2_Pak,_5_Mg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.472649,9.57248"><span title="Pak-Kaverne Steinig Tisch A 5816: 2 Pak, 5 Mg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.472649</span><span class="longitude">9.57248</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Steinig Tisch Türmli A 5816/1 <span id="Infanteriebunker_Steinig_Tisch_Türmli_A_5816/1" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.472717,9.572177"><span title="Infanteriebunker Steinig Tisch Türmli A 5816/1">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.472717</span><span class="longitude">9.572177</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Dorfhalde A 5817</li>
<li>Infanteriebunker Lutzenberg Hof A 5818 <span id="Infanteriebunker_Lutzenberg_Hof_A_5818" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.4624,9.57214"><span title="Infanteriebunker Lutzenberg Hof A 5818">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.4624</span><span class="longitude">9.57214</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Lutzenberg Gitzbühl A 5819</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Rheineck">Sperrstelle Rheineck</h3></div>

<ul><li>Infanteriebunker Burg A 5821 Rheineck <span id="Infanteriebunker_Burg_A_5821_Rheineck" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.46529,9.588929"><span title="Infanteriebunker Burg A 5821 Rheineck">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.46529</span><span class="longitude">9.588929</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Rheineck A 5823 Panzerabwehrbunker <span id="Infanteriebunker_Rheineck_A_5823_-_Panzerabwehrbunker" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.461311,9.59048"><span title="Infanteriebunker Rheineck A 5823 - Panzerabwehrbunker">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.461311</span><span class="longitude">9.59048</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Ruederbach A 5824 Rheineck <span id="Infanteriebunker_Ruederbach_A_5824_Rheineck" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.460881,9.596685"><span title="Infanteriebunker Ruederbach A 5824 Rheineck">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.460881</span><span class="longitude">9.596685</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Nebengraben A 5825 Rheineck <span id="Infanteriebunker_Nebengraben_A_5825_Rheineck" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.4607,9.603988"><span title="Infanteriebunker Nebengraben A 5825 Rheineck">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.4607</span><span class="longitude">9.603988</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Risiwald A 5826 Rheineck <span id="Infanteriebunker_Risiwald_A_5826_Rheineck" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.459381,9.609042"><span title="Infanteriebunker Risiwald A 5826 Rheineck">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.459381</span><span class="longitude">9.609042</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Sprengobjekt Rheineck M 0781 <span id="Sprengobjekt_Rheineck_M_0781" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.463489,9.593832"><span title="Sprengobjekt Rheineck M 0781">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.463489</span><span class="longitude">9.593832</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_St._Margrethen">Sperrstelle St. Margrethen</h3></div>

<ul><li>Infanteriebunker A 5828 St. Margrethen West <span id="Infanteriebunker_A_5828_St._Margrethen_West" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.455256,9.62076"><span title="Infanteriebunker A 5828 St. Margrethen West">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.455256</span><span class="longitude">9.62076</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5829 St. Margrethen West <span id="Infanteriebunker_A_5829_St._Margrethen_West" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.457002,9.620725"><span title="Infanteriebunker A 5829 St. Margrethen West">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.457002</span><span class="longitude">9.620725</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5830 St. Margrethen West <span id="Infanteriebunker_A_5830_St._Margrethen_West" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.456752,9.624921"><span title="Infanteriebunker A 5830 St. Margrethen West">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.456752</span><span class="longitude">9.624921</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5831 St. Margrethen West <span id="Infanteriebunker_A_5831_St._Margrethen_West" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.453341,9.622565"><span title="Infanteriebunker A 5831 St. Margrethen West">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.453341</span><span class="longitude">9.622565</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5832 St. Margrethen West <span id="Infanteriebunker_A_5832_St._Margrethen_West" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.452992,9.622949"><span title="Infanteriebunker A 5832 St. Margrethen West">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.452992</span><span class="longitude">9.622949</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Schindlerbunker A 5833 St. Margrethen <span id="Schindlerbunker_A_5833_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.455972,9.638526"><span title="Schindlerbunker A 5833 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.455972</span><span class="longitude">9.638526</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5834 St. Margrethen <span id="Infanteriebunker_A_5834_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.455534,9.645009"><span title="Infanteriebunker A 5834 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.455534</span><span class="longitude">9.645009</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5835 St. Margrethen <span id="Infanteriebunker_A_5835_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.455345,9.64638"><span title="Infanteriebunker A 5835 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.455345</span><span class="longitude">9.64638</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5836 St. Margrethen <span id="Infanteriebunker_A_5836_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.454954,9.648009"><span title="Infanteriebunker A 5836 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.454954</span><span class="longitude">9.648009</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5837 St. Margrethen <span id="Infanteriebunker_A_5837_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.453564,9.653457"><span title="Infanteriebunker A 5837 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.453564</span><span class="longitude">9.653457</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Lmg Bunker A 5838 Campingplatz Bruggerhorn <span id="Lmg_Bunker_A_5838_Campingplatz_Bruggerhorn" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.450795,9.656578"><span title="Lmg Bunker A 5838 Campingplatz Bruggerhorn">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.450795</span><span class="longitude">9.656578</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Doppel-Mg Bunker «Pumpstation» A 5839 St. Margrethen <span id="Doppel-Mg_Bunker_«Pumpstation»_A_5839_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.452126,9.650532"><span title="Doppel-Mg Bunker «Pumpstation» A 5839 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.452126</span><span class="longitude">9.650532</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Lmg Bunker A 5840 St. Margrethen <span id="Lmg_Bunker_A_5840_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.448858,9.654375"><span title="Lmg Bunker A 5840 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.448858</span><span class="longitude">9.654375</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>MG Bunker A 5841 St. Margrethen <span id="MG_Bunker_A_5841_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.450454,9.655118"><span title="MG Bunker A 5841 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.450454</span><span class="longitude">9.655118</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Doppel-Mg Bunker A 5846 A13 St. Margrethen <span id="Doppel-Mg_Bunker_A_5846_A13_St._Margrethen" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.446328,9.652612"><span title="Doppel-Mg Bunker A 5846 A13 St. Margrethen">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.446328</span><span class="longitude">9.652612</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Doppel-Mg Bunker «Ottersbach» A 5847 <span id="Doppel-Mg_Bunker_Ottersbach_A_5847" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.445056,9.646192"><span title="Doppel-Mg Bunker Ottersbach A 5847">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.445056</span><span class="longitude">9.646192</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Heldsberg">Sperrstelle Heldsberg</h3></div>
<ul><li>Doppel-Mg Bunker Oberer Heldsberg Nord A 5848 <span id="Doppel-Mg_Bunker_Oberer_Heldsberg_Nord_A_5848" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.443384,9.642794"><span title="Doppel-Mg Bunker Oberer Heldsberg Nord A 5848">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.443384</span><span class="longitude">9.642794</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>MG-Bunker Oberer Heldsberg Süd A 5849 <span id="MG-Bunker_Oberer_Heldsberg_Süd_A_5849" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.442462,9.642544"><span title="MG-Bunker Oberer Heldsberg Süd A 5849">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.442462</span><span class="longitude">9.642544</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Au">Sperrstelle Au</h3></div>
<ul><li>Infanteriebunker A 5857 Au <span id="Infanteriebunker_A_5857_Au" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.439453,9.642286"><span title="Infanteriebunker A 5857 Au">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.439453</span><span class="longitude">9.642286</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5858 Au <span id="Infanteriebunker_A_5858_Au" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.438276,9.638418"><span title="Infanteriebunker A 5858 Au">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.438276</span><span class="longitude">9.638418</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Mg-Bunker A 5859 Haslach Au <span id="Mg-Bunker_A_5859_Haslach_Au" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.437412,9.634139"><span title="Mg-Bunker A 5859 Haslach Au">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.437412</span><span class="longitude">9.634139</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Schindlerbunker A 5860 Au <span id="Schindlerbunker_A_5860_Au" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.436298,9.643535"><span title="Schindlerbunker A 5860 Au">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.436298</span><span class="longitude">9.643535</span><span class="elevation"></span></span> (2024 abgerissen für das <a href="Rheinaufweitung" title="Rheinaufweitung">Rhesi</a> Projekt)</li>
<li>Mg-Bunker Au A 5861 <span id="Mg-Bunker_Au_A_5861" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.425619,9.646248"><span title="Mg-Bunker Au A 5861">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.425619</span><span class="longitude">9.646248</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Berneck">Sperrstelle Berneck</h3></div>
<ul><li>Mg-Werk Berneck A 5862 <span id="Mg-Werk_Berneck_A_5862" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.420726,9.619663"><span title="Mg-Werk Berneck A 5862">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.420726</span><span class="longitude">9.619663</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5863 Berneck <span id="Infanteriebunker_A_5863_Berneck" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.417776,9.617182"><span title="Infanteriebunker A 5863 Berneck">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.417776</span><span class="longitude">9.617182</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker A 5864 Berneck <span id="Infanteriebunker_A_5864_Berneck" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.416856,9.620181"><span title="Infanteriebunker A 5864 Berneck">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.416856</span><span class="longitude">9.620181</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Sperrstelle_Reute_AR">Sperrstelle Reute AR</h3></div>
<ul><li>Infanteriewerk Sonderegg A 5865 Reute <span id="Infanteriewerk_Sonderegg_A_5865_Reute" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.421208,9.588621"><span title="Infanteriewerk Sonderegg A 5865 Reute">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.421208</span><span class="longitude">9.588621</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriewerk Föhre A 5866 Reute <span id="Infanteriewerk_Föhre_A_5866_Reute" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.412389,9.581929"><span title="Infanteriewerk Föhre A 5866 Reute">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.412389</span><span class="longitude">9.581929</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriewerk Fels A 5868 Reute <span id="Infanteriewerk_Fels_A_5868_Reute" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.412653,9.57836"><span title="Infanteriewerk Fels A 5868 Reute">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.412653</span><span class="longitude">9.57836</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriewerk Tobel A 5870 Reute <span id="Infanteriewerk_Tobel_A_5870_Reute" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.411232,9.578833"><span title="Infanteriewerk Tobel A 5870 Reute">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.411232</span><span class="longitude">9.578833</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Sperrstelle_Stoss">Sperrstelle Stoss</h2></div>
<p>Die Sperrstelle Stoss der <a href="Grenzbrigade_8" title="Grenzbrigade 8">Grenzbrigade 8</a> sicherte den Passübergang <a href="Stoss_AR" title="Stoss AR">Stoss AR</a> vom Rheintal ins Becken von <a href="Kanton_Appenzell" title="Kanton Appenzell">Appenzell</a>. Erste Sperren wurden 1888 geplant. Ab 1937 wurden Barrikaden und 1940/41 Bunker gebaut. Während der <a href="Armee_61" title="Armee 61">Armee 61</a> wurden 1988/89 an der Kantonsgrenze St. Gallen-Appenzell 17 moderne Unterstände errichtet.<sup id="cite_ref-6" class="reference"><a href="#cite_note-6"><span class="cite-bracket">[</span>6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>

<ul><li>Mg-Bunker A 5874 Marbach <span id="Mg-Bunker_A_5874_Marbach" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.391139,9.57062"><span title="Mg-Bunker A 5874 Marbach">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.391139</span><span class="longitude">9.57062</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Bunker Blatten A 5876 <span id="Bunker_Blatten_A_5876" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.386786,9.543021"><span title="Bunker Blatten A 5876">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.386786</span><span class="longitude">9.543021</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Mg-Bunker Blatten A 5878 Altstätten <span id="Mg-Bunker_Blatten_A_5878_Altstätten" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.382249,9.535224"><span title="Mg-Bunker Blatten A 5878 Altstätten">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.382249</span><span class="longitude">9.535224</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Bunker alte Stossstrasse A 588x Altstätten <span id="Bunker_alte_Stossstrasse_A_588x_Altstätten" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.371076,9.531143"><span title="Bunker alte Stossstrasse A 588x Altstätten">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.371076</span><span class="longitude">9.531143</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Rain A 5885 <span id="Infanteriebunker_Rain_A_5885" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.368203,9.505867"><span title="Infanteriebunker Rain A 5885">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.368203</span><span class="longitude">9.505867</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Stoss Süd A 5887 <span id="Infanteriebunker_Stoss_Süd_A_5887" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.364812,9.504278"><span title="Infanteriebunker Stoss Süd A 5887">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.364812</span><span class="longitude">9.504278</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Infanteriebunker Warmesberg A 5888 <span id="Infanteriebunker_Warmesberg_A_5888" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.363977,9.505703"><span title="Infanteriebunker Warmesberg A 5888">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.363977</span><span class="longitude">9.505703</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>GPH Ober-Warmesberg <span id="GPH_Ober-Warmesberg" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.368203,9.505867"><span title="GPH Ober-Warmesberg">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.368203</span><span class="longitude">9.505867</span><span class="elevation"></span></span></li>
<li>Doppel-Mg Bunker A 5897 <a href="Hirschensprung" title="Hirschensprung">Hirschensprung</a> <span id="Doppel-Mg_Bunker_A_5897_Hirschensprung" class="coordinates -print"><a class="external text" href="geo:47.303629,9.553895"><span title="Doppel-Mg Bunker A 5897 Hirschensprung">⊙</span></a></span><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.303629</span><span class="longitude">9.553895</span><span class="elevation"></span></span></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Literatur">Literatur</h2></div>
<ul><li>Benito Boari, Jakob Frigg, Arno Keel: <i>Die Festung Heldsberg St. Margrethen,</i> NetzPrint GmbH, Au SG 2007, ISBN 3-9520949-0-0</li>
<li>Silvio Keller, Maurice Lovisa, Thomas Bitterli: <i>Militärische Denkmäler in den Kantonen Glarus, Appenzell Inner- und Ausserrhoden und St. Gallen</i>, VBS 2006</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Weblinks">Weblinks</h2></div>
<div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;"><div class="noresize noviewer" style="display:inline-block; line-height:10px; min-width:1.6em; text-align:center;" aria-hidden="true" role="presentation"><span class="mw-default-size" typeof="mw:File"><span title="Commons"></span></span></div><b><span class=""><a class="external text" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Heldsberg?uselang=de"><span lang="en">Commons</span>: Heldsberg</a></span></b>&nbsp;– Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien</div>
<ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.festung.ch/index.php?id=3">Die Website der Festung</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.youtube.com/watch?v=MjevTxp96vE&amp;NR=1">Video über den Aufbau der Festung</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.bunkerfreunde.ch/anlagen_sg_heldsberg.html">Bunkerfreunde: Anlagen in der Region Heldsberg</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.bunkerfreunde.ch/anlagen_sg_steinig_tisch_wienacht.html">Bunkerfreunde: Anlagen in der Region Wienacht / Steinig Tisch</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.bunkerfreunde.ch/anlagen_sg_halden.html">Bunkerfreunde: Anlagen in der Region Halden</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.bunkerfreunde.ch/anlagen_sg_rheineck.html">Bunkerfreunde: Anlagen in der Region Rheineck</a></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Einzelnachweise">Einzelnachweise</h2></div>
<ol class="references">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-1">↑</a></span> <span class="reference-text"><style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r261891140">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output .webarchiv-memento a{color:inherit}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><a rel="nofollow" class="external text" href="https://web.archive.org/web/20190711161534/http://www.ar.admin.ch/content/ar-internet/de/armasuisse-immobilien/historische-militaerbauten/_jcr_content/contentPar/downloadlist_1316732688/downloadItems/116_1476962256880.download/glarus_appenzell_stgallen_060511_uns_de.pdf">Silvio Keller, Maurice Lovisa, Thomas Bitterli: Militärische Denkmäler in den Kantonen Glarus, Appenzell Inner- und Ausserrhoden und St. Gallen, VBS 2006</a> (<span class="webarchiv-memento"><a href="Webarchivierung#Begrifflichkeiten" title="Webarchivierung">Memento</a></span> des <style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r250917974">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-position:center right!important;background-repeat:no-repeat!important}body.skin-minerva .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-image:url("./_mw_/OOjs_UI_icon_external-link-ltr-progressive.svg")!important;background-size:10px!important;padding-right:13px!important}body.skin-timeless .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a,body.skin-monobook .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-image:url("./_mw_/MediaWiki_external_link_icon.svg")!important;padding-right:13px!important}body.skin-vector .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-image:url("./_mw_/Link.ernal-small-ltr-progressive.svg")!important;background-size:0.857em!important;padding-right:1em!important}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><span class="dewiki-iconexternal"><a class="external text" href="https://redirecter.toolforge.org/?url=http%3A%2F%2Fwww.ar.admin.ch%2Fcontent%2Far-internet%2Fde%2Farmasuisse-immobilien%2Fhistorische-militaerbauten%2F_jcr_content%2FcontentPar%2Fdownloadlist_1316732688%2FdownloadItems%2F116_1476962256880.download%2Fglarus_appenzell_stgallen_060511_uns_de.pdf">Originals</a></span> vom 11. Juli 2019 im <i><a href="Internet_Archive" title="Internet Archive">Internet Archive</a></i>) <small class="archiv-bot"><span class="wp_boppel noviewer" aria-hidden="true" role="presentation"><span typeof="mw:File"><span title="i"></span></span></span>&nbsp;<b>Info:</b> Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis.</small><span style="display:none"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://IABotmemento.invalid/http://www.ar.admin.ch/content/ar-internet/de/armasuisse-immobilien/historische-militaerbauten/_jcr_content/contentPar/downloadlist_1316732688/downloadItems/116_1476962256880.download/glarus_appenzell_stgallen_060511_uns_de.pdf">@1</a></span><span style="display:none"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.ar.admin.ch/content/ar-internet/de/armasuisse-immobilien/historische-militaerbauten/_jcr_content/contentPar/downloadlist_1316732688/downloadItems/116_1476962256880.download/glarus_appenzell_stgallen_060511_uns_de.pdf">@2</a></span><span style="display:none">Vorlage:Webachiv/IABot/www.ar.admin.ch</span></span>
</li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a></span> <span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.festung-oberland.ch/sperren/grenzbrigade-8/a5850-art-wk-heldsberg/">Festung Oberland: A5850 Artilleriewerk Heldsberg</a></span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a></span> <span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.kleinesstachelschwein.ch/wp/?p=3647">Kleines Stachelschwein: AW Heldsberg SG</a></span>
</li>
<li id="cite_note-4"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-4">↑</a></span> <span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.festung.ch/index.php?id=39">Ausstellungsübersicht, offizielle Website, Festungsmuseum Heldsberg</a></span>
</li>
<li id="cite_note-5"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-5">↑</a></span> <span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.festung-oberland.ch/sperren/grenzbrigade-8/bruggerhorn/">Festung Oberland: Sperre Bruggerhorn</a></span>
</li>
<li id="cite_note-6"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-6">↑</a></span> <span class="reference-text"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.festung-oberland.ch/sperren/grenzbrigade-8/stoos/">Festung Oberland: Sperre Stoss</a></span>
</li>
</ol>
<p><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">47.443238888889</span><span class="longitude">9.6432666666667</span><span class="elevation"></span></span><span id="coordinates" class="coordinates -print"><span title="Koordinatensystem WGS84">Koordinaten: </span><a class="external text" href="geo:47.443238888889,9.6432666666667"><span title="Breitengrad">47°&nbsp;26′&nbsp;35,7″&nbsp;<abbr title="Nord">N</abbr></span>, <span title="Längengrad">9°&nbsp;38′&nbsp;35,8″&nbsp;<abbr title="Ost">O</abbr></span>; <span title="Schweizer Landeskoordinaten">CH1903:&nbsp;</span><span title="y easting">766270</span>&nbsp;/&nbsp;<span title="x northing">257052</span></a></span>
</p></div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Dieser Artikel wurde von <a class="external text" title="Zuletzt bearbeitet am 2025-08-15" href="https://de.wikipedia.org/wiki/?title=Festung_Heldsberg&amp;oldid=258888369">Wikipedia</a> herausgegeben. Der Text ist unter <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.de">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a> verfügbar, sofern nicht anders angegeben. Für die Mediendateien können zusätzliche Bedingungen gelten.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>

</body></html>